Հայոց պատմական անցյալի և ներկայի քննության, արժևորման, վերաիմաստավորման թեման մշտարդի է և կարևոր տեղ է զբաղեցրել ու զբաղեցնում հայ գրականության մեջ։ Ի տարբերություն դասական պատմագրության՝ պատմական թեմատիկայով ժամանակակից գրականությունը ոչ թե պարզապես պատմություն է պատմության մասին, այլ քննական անդրադարձ է պատմությանը և պատմագրությանը, որի նպատակը պատմությանը վերլուծաբար ու քննադատաբար մոտենալն է՝ նոր ճշմարտություններ և ներկայի ու ապագայի բանալիներ որոնելու նպատակով։ Նմանատիպ գործերից է Վ․ Գրիգորյանի «Պողոս-Պետրոս» վեպը, որը պետք է քննենք՝ առանցքում ունենալով հետմոդեռնիստական, մասնավորապես Լինդա Հաթչոնի առաջ քաշած պատմագրական մետագեղարվեստականության տեսության սկզբունքները, ժամանակակցի ընկալման տեսանկյունից պատմական անցյալի ներկայացման միտումները։ Լինդա Հաթչոնի «պատմագրական մետագեղարվեստականության» տեսության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ պատմագրական գեղարվեստական տեքստերը ոչ միայն պատմական իրադարձությունների վերարտադրություն են, այլև ինքնավերլուծության, ինքնության և պատմության վերաիմաստավորման գործընթացներ, որտեղ մետագրականության տեքստի ինքնագիտակցության տարրերը կարևոր դեր են խաղում։ Այս տեսության շրջանակում «Պողոս-Պետրոս»-ը դիտարկվում է որպես պատմական անցյալի գեղարվեստական վերարտադրման մի ձև, որը զուգահեռորեն քննադատում, վերաիմաստավորում և խճողում է պատմական նարատիվները: Վեպի շարադրանքն ինքնին բազմաշերտ ու բազմատարր է․ վիպական տարածքում հեղինակը համատեղել է դասական պատմագրությանը բնորոշ հատվածներ, իսկ երբեմն էլ շարադրանքը ստանում է մոդեռնիստական ու հետմոդեռնիստական հեգնանք, միջտեքստայնություն, պարոդիա տեքստին բնորոշ հատկանիշներ։

Բանալի բառերՎահագն Գրիգորյան Լինդա Հաթչոն հետմոդեռնիզմ պատմագրական մետագեղարվեստականություն միջտեքստայնություն պատմություն մետապատմավեպ

Հետմոդեռնիստական արվեստում տեքստակերտման առանցքային սկզբունքը կառուցալուծարումն դեկոնստրուկցիան է Ժ. Դերրիդայի եզրույթաբանությամբ, որը ենթադրում է գեղարվեստական լեզվի տարաբնույթ տարրերի ներթափանցումներ տարբեր մշակութային շերտեր։ Տեքստը դառնում է յուրահատուկ կառույց, որը պարունակում է բազմաթիվ այլ տեքստեր, իմաստապատկերներ, խորհրդանշական կամ արքետիպական պատկերներ և այլն։ Այսկերպ տարրալուծվում են տարբեր տեքստային տարածությունների սահմանները՝ ձևավորելով միջտեքստայնության ամբողջական համակարգ։ Վերակառուցարկային մոտեցումներում տեքստի իմաստի ամբողջացման խնդրում առանցքային են ընթերցողական ընկալումները։ Հեղինակի խնդիրն այս պարագայում երկրորդ պլան է անցնում. կարևորվում է ընթերցողի՝ ընկալողի դերը։ Գեղարվեստական ստեղծագործության իմաստային տարածության մեջ ամփոփված իմաստաբանական ընդհանրացումը թեև ըստ էության ենթադրվում է ընկալվող ստեղծագործության մեջ ներդրված հեղինակային մտադրություններից, այնուամենայնիվ կախված է նաև ընթերցողի ընկալողական-մեկնողական ներուժից, կրում է բարդ վերլուծական բնույթ։ Երբեմն տեքստի ընթերցողական մեկնություններն էապես տարբերվում են տեքստի փաստացի ու հասկացույթային տեղեկատվությունից։ Այդ տեղեկատվությունն առավել լայն պլանում ընթերցողական ընկալումներում առավել բարձր կարգավորվածության է հասնում։ Շատ հաճախ հենց այդ «տիրույթում» է հստակվում-ընդլայնվում գեղարվեստական իմաստը։Այն, որ միջտեքստայնությունը հետմոդեռնիստական գրականության մեջ տեքսակերտման միջոց է, պայմանավորված է նրանով, որ տեքստի կառուցվածքային ամբողջականությունն ապահովող հիմնական գաղափարի արտահայտման հիմքը մեջբերումներն են, ակնարկները, ռեմինիսցենցիաները։ Մեջբերումների ֆենոմենը հիմնարար նշանակություն ունի միջտեքստայնության հետմոդեռնիստական հասկացակարգում։ Հետմոդեռնիստական տեքստը «խճապատկերային» բնույթը ունի և կառուցվում է նախորդ տեքստերի այլատարր բեկորներից, այլ տեքստերի բաղադրամասերի նպատակադիր հարաբերվածությամբ։ Երբեմն նաև ստեղծագործությունն ամբողջությամբ կարող է կառուցված լինել մեջբերումներով կամ էլ ամբողջությամբ կրկնել այլ ստեղծագործություն, և այս ամենը հեղինակային անհատականացման կնիքով։

Բանալի բառերԲանալի բառեր՝ միջտեքստայնություն հետմոդեռնիզմ կառուցալուծում մեջբերում ընթերցողական ընկալում տեքստակերտում իմաստաբանություն:

Հոդվածում ուսումնասիրվում է Զահրատի պոեզիայի խորհրդապատկերային համակարգը՝ ուշադրության կենտրոնում ունենալով առօրյա առարկաների, բնության երևույթների, կենդանիների, տարածական պատկերների և գրական-մշակութային հղումների խորհրդանշական գործառույթները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Զահրատի բանաստեղծական աշխարհում հողը, ջուրը, պատը, տունը, հայելին, գունդը, լույսը, երկինքը, կենդանիներն ու կենցաղային առարկաները դուրս են գալիս իրենց ուղղակի նշանակությունից և վերածվում հոգեբանական, գոյաբանական, ազգային ու սոցիալական իմաստներ կրող խորհրդապատկերների։Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Զահրատի բանաստեղծական մտածողության «փոքր ձև–մեծ իմաստ» սկզբունքին, որի շնորհիվ կարճ և թվացյալ պարզ տեքստերը ձեռք են բերում իմաստային մեծ խտություն։ Ուսումնասիրվում են նաև ինքնության, ինքնօտարման, հիշողության, կյանքի ու մահվան, ազգային պատկանելիության և սոցիալական անհավասարության թեմաները։Հոդվածում կարևոր տեղ է հատկացվում միջտեքստայնությանը։ Զահրատի ստեղծագործական երկխոսությունը Մաշտոցի, Կոմիտասի, Պետրոս Դուրյանի, Հակոբ Պարոնյանի, Պարույր Սևակի, Համո Սահյանի, Սայաթ-Նովայի և այլ հեղինակների հետ դիտարկվում է որպես գրական ավանդույթի վերաիմաստավորման և ժամանակակից համատեքստում շարունակականության ապահովման միջոց։ Արդյունքում Զահրատի պոեզիան ներկայացվում է որպես առօրյա իրականությունից դեպի փիլիսոփայական, ազգային և համամարդկային ընդհանրացում տանող ինքնատիպ գեղարվեստական համակարգ։

Բանալի բառերԶահրատ արևմտահայ պոեզիա խորհրդապատկեր խորհրդապատկերային համակարգ պատկերամտածողություն պոետիկա միջտեքստայնություն ինքնություն ինքնաճանաչում ինքնօտարում հող ջուր պատ տուն հայելի լույս կենդանիների խորհրդաբանություն առարկայական աշխարհ հումոր երգիծանք հումանիզմ ազգային հիշողություն գոյաբանական խնդիրներ գրական ավանդույթ միջարվեստայնություն։