Հոդվածը ներկայացնում է Ավետիք Իսահակյանի արձակ ստեղծագործությունների վերլուծությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է հայ գրողը պատմական և առասպելական կերպարներին բարձրացնում հոգևոր և գոյաբանական որոնման համամարդկային հարթակ։Համեմատական մոտեցմամբ բացահայտվում է պատմությունների ներքին խոր միասնությունը՝ Լիլիթը, Սաադին, Խայամը, Չինգիզ խանը և Լի-Թայի-Պոն, որոնք յուրովի արտացոլում են գեղեցկության, հավատի և մարդկային կյանքի բռնկման ու մարման թեմաները։Հետազոտությունը շեշտում է Իսահակյանի ձգտումը՝ հաշտեցնելու մարդկայինի ու աստվածայինի, նյութի ու հոգու, Արևելքն ու Արևմուտքը ներդաշնակ և համընդհանուր աշխարհայացքի մեջ։Այսպիսով, հոդվածը նրա ստեղծագործությունները ներկայացնում է որպես միստիկ և միջմշակութային մտորում, որտեղ պատմությունը վերածվում է քաղաքակրթությունների և մարդկային հոգևոր արժեքների միջև երկխոսության դաշտի։

Բանալի բառերԱստված Սաադիի վերջին գարունը Օմար Խայամի վեճն Աստծու հետ Չինգիզ խանը Լի-Թայի-Պո Վավա Սարգիս Խաչատրյան Մետերլինկ «Կորուսյալ դրախտ» Հաֆեզ արևելյան գրական ժառանգություն աստվածային լռություն Ռիլկե Հյուգո միստիցիզմ Բոդլեր մարդկային վիճակ

Հոդվածում վերլուծված է Արևելք-Արևմուտք դիխոտոմիան Լուիզա Ասլանյանի արձակում։ Խնդիրը նախ դիտարկված է հայ և համաշխարհային գրականության ընդհանուր կոնտեքստում։ Նկատված է, որ սույն դիխոտոմիան առանցքային մոտիվ է Լասի արձակում, և այն, որ այդ մոտիվի ինքնատիպ ընդհանրացումները առանձնացնում է այս գրողին սփյուռքահայ գրականության ողջ համատեքստում, քանի որ ֆրանսահայ և սփյուռքահայ գրականության մեջ թեմային ամենախորքային կերպով Լասն է անդրադարձել հենց։ 1923 թ. Իրանից Ֆրանսիա տեղափոխված Լուիզա Ասլանյանն ի տարբերություն սերնդակից ֆրանսահայ գրողների փարիզյան իրականությունն ու արևմտյան քաղաքակրթությունը պատկերում է առարկայորեն ոչ այնքան կոկրետ, որքան Արևելքը, և ավելի շատ վերացարկվում է իրականության պատկերումից՝ ներկայացնելով Արևմուտքը որպես մեքենայացման ու նյութապաշտության օրրան։ Հակադրելու համար Արևելքն ու Արևմուտքը Լասը դիմում է փոխաբերությունների․ Արևելքը նրա համար հոգի է, Արևմուտքը՝ միտք, որ վերածվում է անհոգի մեքենայի, Արևմուտքը անհատ, Արևելքը՝ անհատականության մերժում, Արևելքը՝ հեքիաթ և երազ, Արևմուտքը՝ նյութապաշտ իրականություն։ Հեղինակի միակ՝ «Հարցականի ուղիներով» վեպի չորս հերոսները Արևելք-Արևմուտք երկընտանքի առջև են կանգնած։ Նրանցից մեկը մնում է Թավրիզում, և այստեղ խորտակվում են նրա երազանքները։ Մյուսը, կրթություն ստանալով Փարիզում, վերադառնում է Թավրիզ, բայց միջավայրը նրան իր կրթության իրացման հնարավորություն չի տալիս։ Լասի համար ելքը երկու կին հերոսների ընտրությունն է։ Մեկը մնալով Փարիզում՝ անդամագրվում է կոմունիստական կուսակցությանը, մյուսը Լասի այդպես էլ իրականություն չդարձած երազանքն ու դիրքորոշումն է որոշում իրացնել՝ մեկնել Խորհրդային Հայաստան, որտեղ էլ, ըստ հեղինակի պատկերացման, լուծվում են Արևելք-Արևմուտք հակասությունները։

Բանալի բառերԱրևելք Արևմուտք դիխոտոմիա կոնֆլիկտ հոգի մեքենայացում հեքիաթ

Հոդվածում քննաբանվում են Աղասի Այվազյանի «Եռանկյունին» վիպակի և նրա սցենարով նկարահանված համանուն գեղարվեստական կինոնկարի ռեժիսոր՝ Հ. Մալյան եռանկյունի - կրակ - արև - հայր – Աստված – դարբին – գլուխ – ձեռք - աչք – գինի – երգ - ամուսնություն նշանային համակարգը՝ մի կողմից, Մկրտիչ-ներ - Հովհաննես անվանական զուգակցվող և հարակցվող նշանները՝ մյուս կողմից: Դրանց դիտարկումը հայ և համաշխարհային հնագույն ծիսաառասպելական պատկերացումների լույսով, միֆաքննադատության և կառուցվածքային-նշանագիտական մեթոդների համակցմամբ հնարավորություն է ընձեռել հասու դառնալու այվազյանական որոշ հնարավոր գաղտնագրումների: Նկատված, մեկնաբանված և իմաստավորված նշանները ծառայում են Այվազյանի գաղափարագեղագիտական ըմբռնումների պատկերավորմանը, որոնց առանցքում հայրության գաղափարի և ժառանգորդման կարևորության, նոր ժամանակներում նոր մարտահրավերներին ի տես՝ սերունդների երկխոսության և ազգային ավանդույթի պահպանման, միասնության ու միաբանության, նաև համամարդկային բարոյական արժեքների ամրապնդման շեշտադրումն է: Նոր դիտակետի ընտրության, արդիական մեթոդական համակցման շնորհիվ Այվազյանի խորհրդապատկերային համակարգի ենթաշերտային խորքի նոր ծավալներ են տեսանելի դարձել:

Բանալի բառեր«Եռանկյունի» Այվազյան դարբին ծիսաառասպելական կրակ արև Հովհաննես Մկրտիչ