Հոդվածի նպատակն է բացահայտել ու վերլուծել Արցախի՝ որպես հայ միջնադարյան արվեստի և գրչության կենտրոնի նշանակությունը՝ ընդգծելով նրա քրիստոնեական ու հայկական ազգային ինքնությունը, մերժելով մշակութային օտարացման փորձերը և նպաստելով պատմական հիշողության պահպանմանը։ Գրչության, ճարտարապետության, մանրանկարչության, գրականության և արվեստի մյուս ճյուղերի ուղղությամբ Արցախում ստեղծված կոթողները կարևոր դեր են ունեցել հայ մշակույթի ձևավորման և զարգացման գործում։ Հետազոտության խնդիրներն են՝ ուսումնասիրել Արցախի մշակութային ժառանգության որոշ կոթողներ՝ անդրադառնալով գրավոր աղբյուրների վկայություններին, ձեռագրերի և մանրանկարչության նմուշներին, ճարտարապետական և քանդակագործական հուշարձաններին, բացահայտել այդ ժառանգության ոճական առանձնահատկությունները, տեղը և դերը հայկական միջնադարյան արվեստի համատեքստում։ Ուսումնասիրության մեթոդներն են պատմագրական աղբյուրների համադրական և տեքստային վերլուծություն, աղբյուրագիտական, պատմաճարտարապետական և արվեստաբանական մոտեցումները։ Հիմնական եզրակացություններն են, որ Արցախը միջնադարյան Հայաստանում եղել է գրականության, մանրանկարչության և ճարտարապետության խոշոր կենտրոններից մեկը, որտեղ ձևավորվել է ինքնատիպ մանրանկարչական դպրոց, ծաղկել է վանքաշինությունը, զարգացել են քանդակագործությունն ու որմնանկարչությունը՝ պահպանելով ազգային առանձնահատկությունները։ Գանձասարը, Դադիվանքը և այլ հուշարձաններ վկայում են մշակութային կյանքի բարձր մակարդակի մասին։ Մատենագիրների վկայությունները հաստատում են Արցախի հայկական և քրիստոնեական ինքնությունը։ Ժամանակակից պայմաններում Արցախի մշակութային ժառանգությունը վտանգված է, ինչը հրատապ է դարձնում դրա գիտական վերարժևորումը, պաշտպանությունը և հանրայնացումը՝ որպես պատմական հիշողության և հայկական ինքնության պահպանման միջոց։

Բանալի բառերԱրցախ հայ միջնադարյան արվեստ ճարտարապետություն գրականություն մանրանկարչություն պատմական հիշողություն հոգևոր արժեքներ մշակութային ժառանգություն։

Հոդվածը քննում է հայ ժամանակակից պոեզիայի՝ մասնավորապես Հովհաննես Գրիգորյանի և Վարդան Հակոբյանի ստեղծագործությունների կապը ֆրանսիական սյուրռեալիստական ավանդույթի հետ։ Վերլուծությունը բացահայտում է թեմատիկ և գեղարվեստական ընդհանրությունները՝ ինչպես սիրո, հիշողության, երազի և լեզվական ազատության ոլորտներում։ Գրիգորյանի պոեզիան առանձնանում է հույզերի մերկությամբ և լռության ուժով, մինչդեռ Հակոբյանի գործերում սերը վերածվում է երազատես սիմվոլիզմի՝ միահյուսելով իրականությունն ու ենթագիտակցականը։ Ֆրանսիացի սյուրռեալիստներ՝ Էլյուար, Արագոն, Ապոլիներ, իրենց ստեղծագործություններում սերը ներկայացնում են որպես լեզվական և գաղափարական տարածք։ Հայ բանաստեղծները, թեև ներշնչված այդ ավանդույթից, ձևափոխում են այն՝ հիմնվելով իրենց մշակութային և պատմական փորձառությունների վրա։ Հոդվածը եզրակացնում է, որ հայ ժամանակակից պոեզիան հանդես է գալիս որպես ինքնատիպ ավանգարդ՝ համադրելով համամարդկային թեմաները ազգային շեշտադրումներով։

Բանալի բառերհայկական պոեզիա ֆրանսիական սյուրռեալիզմ Հովհաննես Գրիգորյան Վարդան Հակոբյան ժամանակակից հայ գրականություն սեր հիշողություն երազ լեզվի ազատություն ավանգարդ բանաստեղծական համաձուլվածք

Հոդվածում քննության է առնվում ադրբեջանցի բանաստեղծ Սաբիր Ռուսթամխանլըյի ՝ 2020 թ. դեկտեմբերի 24-ին հրապարակված «Վերադարձ Ղարաբաղ» «Qarabağa dönüş» պոեմում հայերի կերպարի կառուցման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության նպատակը պոեմի այն լեզվական, փոխաբերական և սյուժետային միջոցների համակարգումն է, որոնց միջոցով ռազմական հակառակորդի պատկերը ընդլայնվում է մինչև էթնիկ ամբողջության և կրոնական հանրության ապամարդկայնացված կերպարի։ Կիրառվել են մոտ ընթերցման close reading, քննադատական դիսկուրսի վերլուծության և ընկալման մեթոդները։ Տեսական հենքը կազմել են հոգեբան, պրոֆեսոր Նիք Հասլամի կենդանական և մեխանիկական ապամարդկայնացման տարբերակումը, սոցիալական հոգեբան Սյուզան Օփոթոուի բարոյական բացառման, սոցիալական հոգեբան Ալբերտ Բանդուրայի բարոյական ինքնաազատման և լեզվաբան Թեուն վան Դեյքի «մենք/նրանք» գաղափարական բևեռացման մոտեցումները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ պոեմում գերակշռում են կենդանացումը, դիվայնացումը, հավաքական մեղավորության վերագրումը, մարդկային մարմնի կենդանականացման ու զանգվածայնացման բառապաշարը, հակառակորդի ձայնի ու անհատականության ջնջումը, ինչպես նաև տարածքի «աղտոտում–մաքրում» հակադրության պատկերային սխեման։ Այս մեխանիզմները կառուցվածքային ամբողջություն են կազմում ադրբեջանցի զինվորի սակրալ-հերոսական գերարժևորման հետ։ Հոդվածի առանձին արդյունքն այն է, որ հետպատերազմյան ադրբեջանական գրականագիտական, ակադեմիական արձագանքներից հիմնական մասը ոչ միայն չեն խնդրականացնում կամ քննադատում տվյալ լեզուն, այլև ավելին՝ այն վերարտադրում են «հայկական ազգային հիվանդություն», «հայկական բնույթ» և «մարդկությունից հեռու արարած» ոչ ակադեմիական ձևակերպումներով։

Բանալի բառերՍաբիր Ռուսթամխանլը Ղարաբաղյան պատերազմ հայերի կերպար ապամարդկայնացում թշնամու կերպար ադրբեջանական գրականություն քննադատական դիսկուրս