Հոդվածն ուսումնասիրում է Գ. Խանջյանի «Հիվանդանոց» վեպը՝ կարևորելով ինքնության ճգնաժամի, որոնման և նոր ինքնության կառուցարկման հարցերի արծարծման համար շրջանակման հնարի կիրառման առանձնահատկությունները: Ստեղծագործության կառուցվածքային վերլուծությամբ ցույց է տրվում, որ վեպը ծավալվում է հորիզոնական դասավորությամբ պատումային երեք շրջանակների աստիճանական շղթայական կառուցմամբ, և պատումներից յուրաքանչյուրն իր հերթին ընդգրկում է ուղղահայաց դասավորությամբ պատումային այլ շրջանակներ: Պոստմոդեռնիզմի տեսության հիման վրա հոդվածն այն տեսակետն է առաջ քաշում, որ վեպում շրջանակման հնարը դառնում է այն միջոցը, որը պատմողին թույլ է տալիս հասարակական ու պատմաքաղաքական փոփոխություններն ընկալելու նպատակով ապակառուցարկելու իրականությունը և միկրոաշխարհների առանձնացմամբ հակադրելու խորհրդային հիվանդանոցային և հետխորհրդային հետհիվանդանոցային ժամանակաշրջանները: Ավելին՝ հոդվածը պնդում է, որ շրջանակման հնարը երկու աշխարհների սահմանագծին կանգնած հերոսի համար ծառայում է որպես ճանաչողական փրկօղակ, որը նա օգտագործում է՝ խճճված, քաոսային իրադրության մեջ չխելագարվելու նպատակով իրերն ու երևույթները միմյանից բաժանելու և հետագայում սեփական կյանքի տարբեր կողմերը վերակազմավորելու ու կարգաբերելու համար: Այնուամենայնիվ, ստեղծագործության մանրամասն վերլուծությամբ եզրակացվում է, որ պատմողի ջանքերը այդպես էլ չեն տալիս շոշափելի այն արդյունքը, որին նա ձգտում է վիպական տիրույթում:

Բանալի բառերԳ. Խանջյան «Հիվանդանոց» հետխորհրդային Հայաստան ինքնության որոնում շրջանակված արձակ շրջանակման հնար պատումային մակարդակներ դիեգեսիս մետադիեգեսիս պատումի գործառույթ:

Հոդվածի նպատակն է բացահայտել ու վերլուծել Արցախի՝ որպես հայ միջնադարյան արվեստի և գրչության կենտրոնի նշանակությունը՝ ընդգծելով նրա քրիստոնեական ու հայկական ազգային ինքնությունը, մերժելով մշակութային օտարացման փորձերը և նպաստելով պատմական հիշողության պահպանմանը։ Գրչության, ճարտարապետության, մանրանկարչության, գրականության և արվեստի մյուս ճյուղերի ուղղությամբ Արցախում ստեղծված կոթողները կարևոր դեր են ունեցել հայ մշակույթի ձևավորման և զարգացման գործում։ Հետազոտության խնդիրներն են՝ ուսումնասիրել Արցախի մշակութային ժառանգության որոշ կոթողներ՝ անդրադառնալով գրավոր աղբյուրների վկայություններին, ձեռագրերի և մանրանկարչության նմուշներին, ճարտարապետական և քանդակագործական հուշարձաններին, բացահայտել այդ ժառանգության ոճական առանձնահատկությունները, տեղը և դերը հայկական միջնադարյան արվեստի համատեքստում։ Ուսումնասիրության մեթոդներն են պատմագրական աղբյուրների համադրական և տեքստային վերլուծություն, աղբյուրագիտական, պատմաճարտարապետական և արվեստաբանական մոտեցումները։ Հիմնական եզրակացություններն են, որ Արցախը միջնադարյան Հայաստանում եղել է գրականության, մանրանկարչության և ճարտարապետության խոշոր կենտրոններից մեկը, որտեղ ձևավորվել է ինքնատիպ մանրանկարչական դպրոց, ծաղկել է վանքաշինությունը, զարգացել են քանդակագործությունն ու որմնանկարչությունը՝ պահպանելով ազգային առանձնահատկությունները։ Գանձասարը, Դադիվանքը և այլ հուշարձաններ վկայում են մշակութային կյանքի բարձր մակարդակի մասին։ Մատենագիրների վկայությունները հաստատում են Արցախի հայկական և քրիստոնեական ինքնությունը։ Ժամանակակից պայմաններում Արցախի մշակութային ժառանգությունը վտանգված է, ինչը հրատապ է դարձնում դրա գիտական վերարժևորումը, պաշտպանությունը և հանրայնացումը՝ որպես պատմական հիշողության և հայկական ինքնության պահպանման միջոց։

Բանալի բառերԱրցախ հայ միջնադարյան արվեստ ճարտարապետություն գրականություն մանրանկարչություն պատմական հիշողություն հոգևոր արժեքներ մշակութային ժառանգություն։

Լեոն պահանջում է, որ գրականությունը կրի իր մեջ տենդենցիա: Գրականությունը գնահատվում է, ըստ էության օգտապաշտության դիրքերից, այն, ըստ Լեոյի, հարկ է, որ ունենա պրոգրեսը ներկայացնող իդեալներ: Լեոն իրականում պատմական առաջընթացի դիրքերից է գնահատում իր ուսումնասիրած գրականությունը: Ըստ նրա, գրականությունը պետք է ունենա կյանքի և մարդու բնության դրական ճանաչողություն: Առաջընթացը դրսևորող միտումը և իդեալը գրականության մեջ պատկերված կյանքը պետք է կրի իր կազմվածքում, այլ ոչ թե արտահայտվի իդեալակիր խոսափող հերոսների անունից: Նրանում արտահայտված գաղափարները պետք է ծառայեն ազգի, հասարակության և մարդկության բարօրությանը: Այս նախադրյալների հիման վրա ստեղծված գրականությունը, ըստ էության, դրապաշտական ռեալիզմ է, քանի որ նման գրականության իմացաբանությունը դրապաշտական իմաստասիրությունն է:

Բանալի բառերԹ. Բոքլ Ջ. Կոլինգվուդ գիտական պատմագրությու Լեո Հեգել աշխարհագրական դետերմինիզմ Մխիթարյաններ բնական գործոններ տենդենցիա Կարլ Լամպրեխտ

«Լեոն գրականության պատմաբան» հոդվածում նրա գրականագիտական ժառանգության քննությամբ ներկայացվում է գիտությունների զարգացման շնորհիվ հայ լուսավորական գրաքննադատությունից դրականpozitive քննադատության անցման պատմական իրողությունը։Քննաբար հիմնավորելով հայ գրականության պատմական հեռանկարի դրական բնույթը, Լեոն տարբերակում է նաև հայ գրականության մեթոդաբանության պատմական հերթափոխությունը։Լեոն, ի տարբերություն նախորդների, իրականում գրականության և գրաքննադատության դրական դպրոցի հետևորդ է։Հիմնվելով իր նախորդների փորձի վրա՝ մեծապես նաև նրա շնորհիվ է, որ հայ գրականությունն ու պատմությունը նախախնամական և լուսավորական մեկնաբանությունից անցան գիտական բացատրությունների համատեքստ։ Լեոն պահանջում էր նաև, որ գրականությունը կրի իր մեջ տենդենցիա: Գրականությունը գնահատվում է, ըստ էության, օգտապաշտության դիրքերից, այն, ըստ Լեոյի, հարկ է, որ ունենա պրոգրեսը ներկայացնող իդեալներ: Լեոն այդ առումով պատմական առաջընթացի դիրքերից է գնահատում իր ուսումնասիրած գրականությունը: Ըստ նրա, գրականությունը պետք է ունենա կյանքի և մարդու բնության դրական ճանաչողություն: Առաջընթացը դրսևորող միտումը և իդեալը գրականության մեջ, ըստ Լեոյի, պատկերված կյանքը պետք է կրի իր կազմվածքում, այլ ոչ թե արտահայտվի իդեալակիր խոսափող հերոսների անունից: Նրանում արտահայտված գաղափարները պետք է ծառայեն ազգի, հասարակության և մարդկության բարօրությանը: Այս նախադրյալների հիման վրա ստեղծված գրականությունը, ըստ էության, դրապաշտական ռեալիզմ է, քանի որ նման գրականության իմացաբանությունը դրապաշտական իմաստասիրությունն է:

Բանալի բառերԹ. Բոքլ Ջ. Կոլինգվուդ գիտական պատմագրությու Լեո Հեգել աշխարհագրական դետերմինիզմ Մխիթարյաններ բնական գործոններ տենդենցիա Կարլ Լամպրեխտ

«Լեոն գրականության պատմաբան» հոդվածում նրա գրականագիտական ժառանգության քննությամբ ներկայացվում է գիտությունների զարգացման շնորհիվ հայ լուսավորական գրաքննադատությունից դրականpozitive քննադատության անցման պատմական իրողությունը։Քննաբար հիմնավորելով հայ գրականության պատմական հեռանկարի դրական բնույթը, Լեոն տարբերակում է նաև հայ գրականության մեթոդաբանության պատմական հերթափոխությունը։Լեոն, ի տարբերություն նախորդների, իրականում գրականության և գրաքննադատության դրական դպրոցի հետևորդ է։Հիմնվելով իր նախորդների փորձի վրա՝ մեծապես նաև նրա շնորհիվ է, որ հայ գրականությունն ու պատմությունը նախախնամական և լուսավորական մեկնաբանությունից անցան գիտական բացատրությունների համատեքստ։ Լեոն պահանջում էր նաև, որ գրականությունը կրի իր մեջ տենդենցիա: Գրականությունը գնահատվում է, ըստ էության, օգտապաշտության դիրքերից, այն, ըստ Լեոյի, հարկ է, որ ունենա պրոգրեսը ներկայացնող իդեալներ: Լեոն այդ առումով պատմական առաջընթացի դիրքերից է գնահատում իր ուսումնասիրած գրականությունը: Ըստ նրա, գրականությունը պետք է ունենա կյանքի և մարդու բնության դրական ճանաչողություն: Առաջընթացը դրսևորող միտումը և իդեալը գրականության մեջ, ըստ Լեոյի, պատկերված կյանքը պետք է կրի իր կազմվածքում, այլ ոչ թե արտահայտվի իդեալակիր խոսափող հերոսների անունից: Նրանում արտահայտված գաղափարները պետք է ծառայեն ազգի, հասարակության և մարդկության բարօրությանը: Այս նախադրյալների հիման վրա ստեղծված գրականությունը, ըստ էության, դրապաշտական ռեալիզմ է, քանի որ նման գրականության իմացաբանությունը դրապաշտական իմաստասիրությունն է:

Բանալի բառերԹ. Բոքլ Ջ. Կոլինգվուդ գիտական պատմագրությու Լեո Հեգել աշխարհագրական դետերմինիզմ Մխիթարյաններ բնական գործոններ տենդենցիա Կարլ Լամպրեխտ

«Լեոն գրականության պատմաբան» հոդվածում նրա գրականագիտական ժառանգության քննությամբ ներկայացվում է գիտությունների զարգացման շնորհիվ հայ լուսավորական գրաքննադատությունից դրականpozitive քննադատության անցման պատմական իրողությունը։Քննաբար հիմնավորելով հայ գրականության պատմական հեռանկարի դրական բնույթը, Լեոն տարբերակում է նաև հայ գրականության մեթոդաբանության պատմական հերթափոխությունը։Լեոն, ի տարբերություն նախորդների, իրականում գրականության և գրաքննադատության դրական դպրոցի հետևորդ է։Հիմնվելով իր նախորդների փորձի վրա՝ մեծապես նաև նրա շնորհիվ է, որ հայ գրականությունն ու պատմությունը նախախնամական և լուսավորական մեկնաբանությունից անցան գիտական բացատրությունների համատեքստ։ Լեոն պահանջում էր նաև, որ գրականությունը կրի իր մեջ տենդենցիա: Գրականությունը գնահատվում է, ըստ էության, օգտապաշտության դիրքերից, այն, ըստ Լեոյի, հարկ է, որ ունենա պրոգրեսը ներկայացնող իդեալներ: Լեոն այդ առումով պատմական առաջընթացի դիրքերից է գնահատում իր ուսումնասիրած գրականությունը: Ըստ նրա, գրականությունը պետք է ունենա կյանքի և մարդու բնության դրական ճանաչողություն: Առաջընթացը դրսևորող միտումը և իդեալը գրականության մեջ, ըստ Լեոյի, պատկերված կյանքը պետք է կրի իր կազմվածքում, այլ ոչ թե արտահայտվի իդեալակիր խոսափող հերոսների անունից: Նրանում արտահայտված գաղափարները պետք է ծառայեն ազգի, հասարակության և մարդկության բարօրությանը: Այս նախադրյալների հիման վրա ստեղծված գրականությունը, ըստ էության, դրապաշտական ռեալիզմ է, քանի որ նման գրականության իմացաբանությունը դրապաշտական իմաստասիրությունն է:

Բանալի բառերԹ. Բոքլ Ջ. Կոլինգվուդ գիտական պատմագրությու Լեո Հեգել աշխարհագրական դետերմինիզմ Մխիթարյաններ բնական գործոններ տենդենցիա Կարլ Լամպրեխտ

Հոդվածում քննարկվում է Գրիգի «Արջաորս» պատմվածքը արջապատումների ավանդույթի համատեքստում: Վերլուծվում են Թումանյանի, Բակունցի, Մաթևոսյանի արջապատումները՝ որպես սուվերենության պայքարի տարբեր մոդելներ: Օգտագործելով Վլադիմիր Նաբոկովի գեղարվեստական «հնարանք» հասկացությունը, հոդվածում ցույց է տրվում, թե ինչպես է Գրիգի տեքստը փոխակերպում գրական «մոգությունը» քարոզչական գործառույթի: Հատկապես վերլուծվում է գայլերի հայտնությունը որպես գեղարվեստական համակարգի ապակառուցման պահ: Եզրակացվում է, որ Գրիգի պատմվածքը ցույց է տալիս ավանդական գեղարվեստական ավանդույթի սահմանափակումները ճգնաժամային պայմաններում:

Բանալի բառերարջապատում Գրիգ Թումանյան Բակունց Մաթևոսյան Նաբոկով գեղարվեստական հնարանք:

Կնոջ՝ Անիմայի կերպարը, դարերի ընթացքում էվոլյուցիայի ենթարկվելով, 19-րդ դարի վերջից սկսած, պահպանելով ավանդական բոլոր բնութագրումները, նշանավորում է կնոջ կերպարի զարգացման նոր փուլը, իսկ հեքիաթի ժանրն էլ՝ որպես արքետիպերի դրսևորման լավագույն միջոց, լի է կոլեկտիվ անգիտակցականի համամարդկային պատկերներով, այդ թվում՝ ճակատագրական կնոջ կերպարով։ Այս խնդիրը ինքնատիպ դրսևորումներով է հանդես գալիս նաև ժամանակակից գեղարվեստական մտածողության մեջ, մասնավորապես հեղինակային հեքիաթի ժանրում։ Սույն հոդվածը փորձ է ուսումնասիրելու ճակատագրական կնոջ արքետիպի գեղարվեստական իմաստավորումը ըստ Լևոն Խեչոյանի «Տան պահապան հրեշտակը» ժողովածուի հեքիաթների, Էլֆիք Զոհրաբյանի «Սիրո ջերմաչափը» հեքիաթի՝ դրանք զուգահեռելով Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի, «Փարվանա» բալլադի և Դանիել Վարուժանի «Հարճը» պոեմի կանանց կերպարների հետ։ Արքետիպերը, ունենալով համամարդկային բնույթ, յուրաքանչյուր մշակույթում յուրովի են դրսևորվում՝ հիմնվելով անհատի հոգեկան զարգացման վրա, և Անիման էլ՝ կոլեկտիվ անգիտակցականի արքետիպը, գիտակցական շերտում կարող է դրսևորվել նաև ճակատագրական կնոջ կերպարի միջոցով։ Հոդվածի նպատակն է վերոնշյալ ստեղծագործություններում ճակատագրական հայ կնոջ առանձնահատկությունները վերհանելով՝ ներկայացնել հայ ազգային մտածողության և աշխարհընկալման ինքնատիպությունները հեղինակային հեքիաթի ժանրում։ Հոդվածում կիրառվել են վերլուծական և համեմատական մեթոդները։ Համեմատելով Թմկա տիրուհու, Նազենիկի, Փարվանա արքայադստեր, Արսինեի և Խեչոյանի հեքիաթների կանանց կերպարները՝ հասկանալի է դառնում, որ հայ գրականության մեջ այս առեղծվածային կանայք հիմնականում պահպանում են ճակատագրական կնոջը բնորոշ երեք հիմնական բնութագրումները՝ արտաքին գեղեցկությունը, գրավչությունը և իր շուրջը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով մահ պատճառելու կարողությունը, սակայն հիմնական բնութագրումներին զուգահեռ ճակատագրական հայ կանայք աչքի են ընկնում այս երեք հիմնական բնութագրումների յուրովի մոտեցումով, երբեմն հիմնական բնութագրումներից որևէ մեկի բացակայությամբ։

Բանալի բառերՅունգ արքետիպ Անիմա Անիմուս ճակատագրական կին խորհրդանիշ-պատկեր հեղինակային հեքիաթ։

Դավիթ Հովհաննեսի ութնյակաշարը հայ գրականության այն եզակի գործերից է, որտեղ բանաստեղծական խոսքը միաժամանակ ստանում է ժամանակագրական, գեղարվեստական և վավերագրական գործառույթ։ Խորհրդային համակարգի ավարտի, Վերակառուցման շրջանի կեղծ ազատությունների և կարգերի քայքայման մթնոլորտում այս ութնյակները ոչ միայն արձանագրում են պատմական ընթացքը, այլև բացահայտում են այդ պատմության ներսում ապրող մարդու հոգեբանական, բարոյական ու գոյաբանական ճգնաժամը։Բանաստեղծի համար 1980–1990-ական թվականների անցումը պարզապես քաղաքական շրջադարձ չէ. դա քաղաքակրթական ճեղքում է, որի արդյունքը լինում է այն, որ հանրային գիտակցությունը կորցնում է նախկին հենարանները՝ մտնելով ճգնաժամային, հաճախ մղձավանջային տարածքներ։ Ութնյակներում գրանցվող «արմատախիլ փլուզումի» զգացումը ոչ միայն վերաբերում է մի ժամանակաշրջանի ավարտին, այլ նաև արժեքային համակարգի, անձի ինքնության կորստին։ Այդ պատճառով «Քրոնիկոնը» ընթերցվում է որպես ներքին և արտաքին աշխարհի զուգահեռ փլուզման քարտեզ, որտեղ բանաստեղծական խոսքը դառնում է բարոյական դիմադրության վերջին ձևերից մեկը։Այս շարքում արժանի ուշադրություն է գրավում լեզվի խտությունը. պատմական իրադարձությունները փոխանցված չեն որպես պարզ արձանագրություն, այլ որպես գիտակցության շարժում՝ երբեմն սուր հեգնանքով, երբեմն՝ ողբերգական լռությամբ, երբեմն՝ սթափ փաստականությամբ։ Բանաստեղծին հաջողվում է նույն տողի մեջ միավորել քաղաքական պատմությունը, քաղաքացիական հիասթափությունը և անհատի ներքին տագնապը՝ ձևավորելով այն, ինչ կարելի է համարել պոետական ժամանակագրության ինքնատիպ ժանր։

Բանալի բառերժամանակի վավերագրում քրոնիկոն գիտակցության հոսք «ամենաքանդ» իրականություն Արցախյան շարժում նոր կարգերի սկզբնավորում պատվի սիմվոլ չունեցող նորօրյա իշխանավոր։

Սույն հոդվածն ուսումնասիրում է ինքնակենսագրության զարգացող դերը՝ գրական ժանրից մինչև արժեքավոր պատմական աղբյուր։ Հոդվածում առաջ է քաշվում այն գաղափարը, որ ինքնակենսագրությունը կարող է ծառայել որպես միկրոպատմություն՝ առաջարկելով յուրահատուկ տեսակետ որոշ մարդկանց կամ խմբերի փորձի մասին` ավելի լայն պատմական իրադարձությունների շրջանակներում։ Գործածելով նկարագրական և պատումի վերլուծության մեթոդը` հոդվածում ուսումնասիրվում է Ֆրանսահայ կինոռեժիսոր Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» ինքնակենսագրությունը։ Այստեղ ցույց է տրվում, թե ինչպես է մեկ անձնական պատմությունը լուսավորում 20-րդ դարի սկզբին Մարսելում հաստատված հայ փախստականների կյանքը։ Վերնոյի մանրամասն նկարագրությունները, սկսած իր ընտանիքի դժվարին ճանապարհորդությունից մինչև նոր, երբեմն ոչ բարեկամական միջավայր, ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են թվացյալ փոքր, աննշան մանրուքներն օգնել հասկանալու պատումի ամբողջական համատեքստը՝ միաժամանակ նպաստելով համայնքի անցյալի նրբերանգային ընկալմանը։

Բանալի բառերպատումի նշանագիտություն միկրոպատմություն ինքնակենսագրություն անձնական պատում Մարսել Մայրիկ Անրի Վերնոյ

Հայոց պատմական անցյալի և ներկայի քննության, արժևորման, վերաիմաստավորման թեման մշտարդի է և կարևոր տեղ է զբաղեցրել ու զբաղեցնում հայ գրականության մեջ։ Ի տարբերություն դասական պատմագրության՝ պատմական թեմատիկայով ժամանակակից գրականությունը ոչ թե պարզապես պատմություն է պատմության մասին, այլ քննական անդրադարձ է պատմությանը և պատմագրությանը, որի նպատակը պատմությանը վերլուծաբար ու քննադատաբար մոտենալն է՝ նոր ճշմարտություններ և ներկայի ու ապագայի բանալիներ որոնելու նպատակով։ Նմանատիպ գործերից է Վ․ Գրիգորյանի «Պողոս-Պետրոս» վեպը, որը պետք է քննենք՝ առանցքում ունենալով հետմոդեռնիստական, մասնավորապես Լինդա Հաթչոնի առաջ քաշած պատմագրական մետագեղարվեստականության տեսության սկզբունքները, ժամանակակցի ընկալման տեսանկյունից պատմական անցյալի ներկայացման միտումները։ Լինդա Հաթչոնի «պատմագրական մետագեղարվեստականության» տեսության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ պատմագրական գեղարվեստական տեքստերը ոչ միայն պատմական իրադարձությունների վերարտադրություն են, այլև ինքնավերլուծության, ինքնության և պատմության վերաիմաստավորման գործընթացներ, որտեղ մետագրականության տեքստի ինքնագիտակցության տարրերը կարևոր դեր են խաղում։ Այս տեսության շրջանակում «Պողոս-Պետրոս»-ը դիտարկվում է որպես պատմական անցյալի գեղարվեստական վերարտադրման մի ձև, որը զուգահեռորեն քննադատում, վերաիմաստավորում և խճողում է պատմական նարատիվները: Վեպի շարադրանքն ինքնին բազմաշերտ ու բազմատարր է․ վիպական տարածքում հեղինակը համատեղել է դասական պատմագրությանը բնորոշ հատվածներ, իսկ երբեմն էլ շարադրանքը ստանում է մոդեռնիստական ու հետմոդեռնիստական հեգնանք, միջտեքստայնություն, պարոդիա տեքստին բնորոշ հատկանիշներ։

Բանալի բառերՎահագն Գրիգորյան Լինդա Հաթչոն հետմոդեռնիզմ պատմագրական մետագեղարվեստականություն միջտեքստայնություն պատմություն մետապատմավեպ

Կնոջ՝ Անիմայի կերպարը, դարերի ընթացքում էվոլյուցիայի ենթարկվելով, 19-րդ դարի վերջից սկսած, պահպանելով ավանդական բոլոր բնութագրումները, նշանավորում է կնոջ կերպարի զարգացման նոր փուլը, իսկ հեքիաթի ժանրն էլ՝ որպես արքետիպերի դրսևորման լավագույն միջոց, լի է կոլեկտիվ անգիտակցականի համամարդկային պատկերներով, այդ թվում՝ ճակատագրական կնոջ կերպարով։ Այս խնդիրը ինքնատիպ դրսևորումներով է հանդես գալիս նաև ժամանակակից գեղարվեստական մտածողության մեջ, մասնավորապես հեղինակային հեքիաթի ժանրում։ Սույն հոդվածը փորձ է ուսումնասիրելու ճակատագրական կնոջ արքետիպի գեղարվեստական իմաստավորումը ըստ Լևոն Խեչոյանի «Տան պահապան հրեշտակը» ժողովածուի հեքիաթների, Էլֆիք Զոհրաբյանի «Սիրո ջերմաչափը» հեքիաթի՝ դրանք զուգահեռելով Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի, «Փարվանա» բալլադի և Դանիել Վարուժանի «Հարճը» պոեմի կանանց կերպարների հետ։ Արքետիպերը, ունենալով համամարդկային բնույթ, յուրաքանչյուր մշակույթում յուրովի են դրսևորվում՝ հիմնվելով անհատի հոգեկան զարգացման վրա, և Անիման էլ՝ կոլեկտիվ անգիտակցականի արքետիպը, գիտակցական շերտում կարող է դրսևորվել նաև ճակատագրական կնոջ կերպարի միջոցով։ Հոդվածի նպատակն է վերոնշյալ ստեղծագործություններում ճակատագրական հայ կնոջ առանձնահատկությունները վերհանելով՝ ներկայացնել հայ ազգային մտածողության և աշխարհընկալման ինքնատիպությունները հեղինակային հեքիաթի ժանրում։ Հոդվածում կիրառվել են տեքստաբանական վերլուծության և համեմատական բանասիրության մեթոդները։ Համեմատելով Թմկա տիրուհու, Նազենիկի, Փարվանա արքայադստեր, Արսինեի և Խեչոյանի հեքիաթների կանանց կերպարները՝ հասկանալի է դառնում, որ հայ գրականության մեջ այս առեղծվածային կանայք հիմնականում պահպանում են ճակատագրական կնոջը բնորոշ երեք հիմնական բնութագրումները՝ արտաքին գեղեցկությունը, գրավչությունը և իր շուրջը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով մահ պատճառելու կարողությունը, սակայն հիմնական բնութագրումներին զուգահեռ ճակատագրական հայ կանայք աչքի են ընկնում այս երեք հիմնական բնութագրումների յուրովի մոտեցումով, երբեմն հիմնական բնութագրումներից որևէ մեկի բացակայությամբ։

Բանալի բառերԲանալի բառեր — Յունգ արքետիպ Անիմա Անիմուս ճակատագրական կին խորհրդանիշ-պատկեր հեղինակային հեքիաթ։

Սույն համեմատական քննությունը նպատակ ունի բացահայտել սյուրռեալիստական ընկալումները ֆրանսիական Սյուպո, Ցառա, Կրևել և հայ Հովհաննես, Չիլոյան տեքստերում՝ վերլուծություն կատարելով չորս հիմնական առանցքներով՝1. Լեզվի և նշանի ազատագրում,2. Մահը, մարմինը և դիակի մետաֆիզիկան,3. Քաղաքականությունը և երազը՝ հեղափոխություն և հիասթափություն,4. Իրականի հարությունը՝ դեպի նոր հոգևոր տիրույթ։

Բանալի բառերՍլավիկ Չիլոյան Դավիթ Հովհաննես Ֆիլիպ Սյուպո Տրիստան Ցառա Ռենե Կրեվել սյուրռեալիզմ պատկերային մանտրա անտինորմատիվ լեզու փիլիսոփայական մինիմալիզմ մահ լեզու ազատություն:

Սույն համեմատական քննությունը նպատակ ունի բացահայտել սյուրռեալիստական ընկալումները ֆրանսիական Սյուպո, Ցառա, Կրևել և հայ Հովհաննես, Չիլոյան տեքստերում՝ վերլուծություն կատարելով չորս հիմնական առանցքներով՝1. Լեզվի և նշանի ազատագրում,2. Մահը, մարմինը և դիակի մետաֆիզիկան,3. Քաղաքականությունը և երազը՝ հեղափոխություն և հիասթափություն,4. Իրականի հարությունը՝ դեպի նոր հոգևոր տիրույթ։

Բանալի բառերՍլավիկ Չիլոյան Դավիթ Հովհաննես Ֆիլիպ Սյուպո Տրիստան Ցառա Ռենե Կրեվել սյուրռեալիզմ պատկերային մանտրա անտինորմատիվ լեզու փիլիսոփայական մինիմալիզմ մահ լեզու ազատություն:

Սույն հոդվածն ուսումնասիրում է ինքնակենսագրության զարգացող դերը՝ գրական ժանրից մինչև արժեքավոր պատմական աղբյուր։ Հոդվածում առաջ է քաշվում այն գաղափարը, որ ինքնակենսագրությունը կարող է ծառայել որպես միկրոպատմություն՝ առաջարկելով յուրահատուկ տեսակետ որոշ մարդկանց կամ խմբերի փորձի մասին` ավելի լայն պատմական իրադարձությունների շրջանակներում։ Գործածելով նկարագրական և պատումի վերլուծության մեթոդը` հոդվածում ուսումնասիրվում է Ֆրանսահայ կինոռեժիսոր Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» ինքնակենսագրությունը։ Այստեղ ցույց է տրվում, թե ինչպես է մեկ անձնական պատմությունը լուսավորում 20-րդ դարի սկզբին Մարսելում հաստատված հայ փախստականների կյանքը։ Վերնոյի մանրամասն նկարագրությունները, սկսած իր ընտանիքի դժվարին ճանապարհորդությունից մինչև նոր, երբեմն ոչ բարեկամական միջավայր, ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են թվացյալ փոքր, աննշան մանրուքներն օգնել հասկանալու պատումի ամբողջական համատեքստը՝ միաժամանակ նպաստելով համայնքի անցյալի նրբերանգային ընկալմանը։

Բանալի բառերպատումի նշանագիտություն միկրոպատմություն ինքնակենսագրություն անձնական պատում Մարսել Մայրիկ Անրի Վերնոյ

Իվան Բունինի արձակն աչքի է ընկնում բնապատկերների բացառիկ վարպետությամբ: «Կովկաս» պատմվածքում բնապատկերը դառնում է հերոսների ներքին դրամայի բեմականացումը, պարբերաբար խոսում է կերպարների փոխարեն: Բունինյան Կովկասն օժտված է խոր երկակիությամբ. այն դրախտ է և ինքնակամ աքսոր, Եդեմական պարտեզ, բայց և գիշերային անտառի «գերեզմանային», դարանած ներկայություն: Ինքնատիպ բնապատկերների շնորհիվ՝ Իվան Բունինը ստեղծում է տարաշխարհիկի իր պոետիկան: Զուգադրելով պատմվածքի հայերեն և ֆրանսերեն թարգմանությունները՝ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս՝ ինչ ոճական հնարքների շնորհիվ է բնության պարզ նկարագրությունը վերածվում արվեստագետի եզակի կտավի, ինչպես են ինքնատիպ շարահյուսական կառույցները դառնում կովկասյան բնապատկերի ռիթմն ու մեղեդին: Հոդվածը խորհրդածություն է եզակիության առարկայական նշանների և դրանց վերստեղծման բազմաբարդ գործընթացի մասին թարգմանական արարում: Հետևելով հայ և ֆրանսիացի թարգմանիչների լուծումներին՝ այն ցույց է տալիս՝ ինչ ոճական և բովանդակային հետևանքներ կարող են ունենալ գեղարվեստական պատկերի սրբագրումները և շարահյուսական միջամտությունները թարգմանական գործընթացում:

Բանալի բառերբնապատկեր հիպոտիպոզ աքսոր դրախտ գեղարվեստական համարժեքություն գեղարվեստական պատկերի պարզաբանում շարահյուսական միջամտություն

Կերպարանափոխությունը կամ մետամորֆոզը հունարեն “metamorphosis” բա¬ռից լայ-նո¬րեն տա¬րած¬¬ված է աշխարհի տարբեր ժողովուրդների առասպելաբանության, բա¬նահյու¬սու-թյան, գեղարվեստական գրականության տարբեր ժանրերում: Այս դիտանկ¬յու¬նից առանձնանում է հատ¬կապես հեքիաթի ժանրը, որը, սերտորեն կապված լինելով հնագույն դիցաբանական պատ¬կե¬րացումների, ծիսապաշտամունքային հավատա¬լիք¬ների, մարդու հոգևոր գործունեության, աշ¬խարհընկալման առանձնահատկու¬թ¬յունների հետ, բացահայտում է աշխարհի մասին մարդու ու¬նե¬ցած նախնական պատ¬կերա¬ցում¬ները, որոնց շարքում ուրույն տեղ ունեն նաև կերպարանա¬փոխ¬ման մասին հավատա¬լիք¬ները։ Կերպարանափոխության մոտիվը, լինելով հեքիաթների սիրված, տարածված և հայտ¬նի հնարներից մեկը, արտահայտվել է նաև հայ դասա¬կան գրականության նշա¬նավոր դեմքերից մե¬կի՝ Ղազարոս Աղայանի հեքիաթական աշխարհում։ Այն վառ դրսևոր¬վել է «Եղեգնուհի», «Զանգի-Զրանգի», «Արեգնազան կամ կախար¬դա¬կան աշխարհ», «Քիչ էլ, քիչ էլ», «Օձամանուկ և Արևահատ» հեքիաթներում՝ հա¬ղորդելով հեքիաթի տեքստին գունագեղություն և ծառայելով սյուժեի զար¬գաց¬մանը։Այս աշխատանքի շրջանակներում ուսումնասիրելով հնագույն ժամանակներից ի վեր մար¬¬¬դու և ոգեղենացած առարկաների, կենդանիների միջև պատկերացվող փոխա¬դարձ և խորհրդա¬¬վոր կերպարանափոխումերի մասին հավատալիքները, փո¬խակերպ¬ման շուրջ բանա-գի¬տության, գրականագիտության մեջ արտահայտված մի շարք պատ¬կերացումները՝ հնարա¬վո-րու¬թյուն ենք ստանում նորովի քննելու Ղա¬զա¬րոս Աղայանի ստեղծագործական աշխարհը, առա¬վել խորքային պատկերացում կազմելու գեղար¬վես¬տա¬կան տեքստի շրջանակում կերպարանա¬փո¬խության մոտի¬վի դրսևորման և գործա¬ռու¬թային նշանակության վերաբերյալ։

Բանալի բառերՂազարոս Աղայան կերպարանափոխության մոտիվ hրաշա¬պա¬տում հեքիաթ գործառույթ հավատալիք սեռափոխություն այլաշխարհ ան¬¬ցումային ծես պատիժ փրկություն:

Հոդվածում քննության է առնվում ադրբեջանցի բանաստեղծ Սաբիր Ռուսթամխանլըյի ՝ 2020 թ. դեկտեմբերի 24-ին հրապարակված «Վերադարձ Ղարաբաղ» «Qarabağa dönüş» պոեմում հայերի կերպարի կառուցման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության նպատակը պոեմի այն լեզվական, փոխաբերական և սյուժետային միջոցների համակարգումն է, որոնց միջոցով ռազմական հակառակորդի պատկերը ընդլայնվում է մինչև էթնիկ ամբողջության և կրոնական հանրության ապամարդկայնացված կերպարի։ Կիրառվել են մոտ ընթերցման close reading, քննադատական դիսկուրսի վերլուծության և ընկալման մեթոդները։ Տեսական հենքը կազմել են հոգեբան, պրոֆեսոր Նիք Հասլամի կենդանական և մեխանիկական ապամարդկայնացման տարբերակումը, սոցիալական հոգեբան Սյուզան Օփոթոուի բարոյական բացառման, սոցիալական հոգեբան Ալբերտ Բանդուրայի բարոյական ինքնաազատման և լեզվաբան Թեուն վան Դեյքի «մենք/նրանք» գաղափարական բևեռացման մոտեցումները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ պոեմում գերակշռում են կենդանացումը, դիվայնացումը, հավաքական մեղավորության վերագրումը, մարդկային մարմնի կենդանականացման ու զանգվածայնացման բառապաշարը, հակառակորդի ձայնի ու անհատականության ջնջումը, ինչպես նաև տարածքի «աղտոտում–մաքրում» հակադրության պատկերային սխեման։ Այս մեխանիզմները կառուցվածքային ամբողջություն են կազմում ադրբեջանցի զինվորի սակրալ-հերոսական գերարժևորման հետ։ Հոդվածի առանձին արդյունքն այն է, որ հետպատերազմյան ադրբեջանական գրականագիտական, ակադեմիական արձագանքներից հիմնական մասը ոչ միայն չեն խնդրականացնում կամ քննադատում տվյալ լեզուն, այլև ավելին՝ այն վերարտադրում են «հայկական ազգային հիվանդություն», «հայկական բնույթ» և «մարդկությունից հեռու արարած» ոչ ակադեմիական ձևակերպումներով։

Բանալի բառերՍաբիր Ռուսթամխանլը Ղարաբաղյան պատերազմ հայերի կերպար ապամարդկայնացում թշնամու կերպար ադրբեջանական գրականություն քննադատական դիսկուրս

Հոդվածը նվիրված է Սիամանթոյի և Վահան Տերյանի ստեղծագործությունների համադրական ուսումնասիրությանը՝ ազգային ճակատագրի, պատմական հիշողության, հոգևոր հայրենիքի և ազգային ինքնության թեմաների տեսանկյունից։ Վերլուծվում են երկու բանաստեղծների գեղարվեստական աշխարհների ընդհանրություններն ու տարբերությունները, բացահայտվում է նրանց գաղափարական հարազատությունը ազգային ողբերգության և հոգևոր դիմադրության ընկալման հարցում։ Ցույց է տրվում, որ Սիամանթոն ազգային ճակատագիրը պատկերում է հերոսական - ողբերգական տեսանկյունից՝ շեշտադրելով պայքարի, հավաքականության և վերածնության գաղափարները, մինչդեռ Տերյանը նույն խնդիրը ներկայացնում է ներաշխարհի, հիշողության և հոգևոր փորձառության հարթության վրա։ Ուսումնասիրությունը փաստում է, որ երկու հեղինակների ստեղծագործություններում հայրենիքը վերածվում է ոչ միայն աշխարհագրական, այլև հոգևոր և մշակութային տարածքի, իսկ ազգային ողբերգությունը ձեռք է բերում համամարդկային հնչեղություն։

Բանալի բառերՍիամանթո Վահան Տերյան Երկիր Նաիրի ազգային ճակատագիր ինքնություն պատմական հայրենիք հոգևոր հայրենիք դիմադրություն վերածնություն:  

Հոդվածում ուսումնասիրվում է Զահրատի պոեզիայի խորհրդապատկերային համակարգը՝ ուշադրության կենտրոնում ունենալով առօրյա առարկաների, բնության երևույթների, կենդանիների, տարածական պատկերների և գրական-մշակութային հղումների խորհրդանշական գործառույթները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Զահրատի բանաստեղծական աշխարհում հողը, ջուրը, պատը, տունը, հայելին, գունդը, լույսը, երկինքը, կենդանիներն ու կենցաղային առարկաները դուրս են գալիս իրենց ուղղակի նշանակությունից և վերածվում հոգեբանական, գոյաբանական, ազգային ու սոցիալական իմաստներ կրող խորհրդապատկերների։Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Զահրատի բանաստեղծական մտածողության «փոքր ձև–մեծ իմաստ» սկզբունքին, որի շնորհիվ կարճ և թվացյալ պարզ տեքստերը ձեռք են բերում իմաստային մեծ խտություն։ Ուսումնասիրվում են նաև ինքնության, ինքնօտարման, հիշողության, կյանքի ու մահվան, ազգային պատկանելիության և սոցիալական անհավասարության թեմաները։Հոդվածում կարևոր տեղ է հատկացվում միջտեքստայնությանը։ Զահրատի ստեղծագործական երկխոսությունը Մաշտոցի, Կոմիտասի, Պետրոս Դուրյանի, Հակոբ Պարոնյանի, Պարույր Սևակի, Համո Սահյանի, Սայաթ-Նովայի և այլ հեղինակների հետ դիտարկվում է որպես գրական ավանդույթի վերաիմաստավորման և ժամանակակից համատեքստում շարունակականության ապահովման միջոց։ Արդյունքում Զահրատի պոեզիան ներկայացվում է որպես առօրյա իրականությունից դեպի փիլիսոփայական, ազգային և համամարդկային ընդհանրացում տանող ինքնատիպ գեղարվեստական համակարգ։

Բանալի բառերԶահրատ արևմտահայ պոեզիա խորհրդապատկեր խորհրդապատկերային համակարգ պատկերամտածողություն պոետիկա միջտեքստայնություն ինքնություն ինքնաճանաչում ինքնօտարում հող ջուր պատ տուն հայելի լույս կենդանիների խորհրդաբանություն առարկայական աշխարհ հումոր երգիծանք հումանիզմ ազգային հիշողություն գոյաբանական խնդիրներ գրական ավանդույթ միջարվեստայնություն։